Truất quyền thừa kế là một trong những quyền năng quan trọng mà pháp luật trao cho người lập di chúc, cho phép họ chủ động loại trừ một hoặc nhiều người thân ra khỏi phần di sản của mình.
Tuy nhiên, trong thực tế, khái niệm này thường bị hiểu nhầm hoặc đồng nhất với trường hợp không được quyền hưởng di sản — vốn là hai chế định pháp lý hoàn toàn khác nhau. Nắm rõ sự phân biệt này, cũng như biết nhóm đối tượng nào vẫn có quyền hưởng di sản dù đã bị truất quyền thừa kế, là điều cần thiết để bảo vệ đúng quyền lợi của các bên liên quan.
1. Bản chất pháp lý của việc truất quyền thừa kế
1.1. Quyền của người lập di chúc theo Bộ luật Dân sự
Truất quyền thừa kế xuất phát từ ý chí chủ quan của người lập di chúc và được pháp luật công nhận là quyền hợp pháp. Căn cứ khoản 1 Điều 626 Bộ luật Dân sự 2015, người lập di chúc có quyền truất quyền hưởng di sản của người thừa kế. Đây là một trong các quyền cụ thể mà luật trao cho người để lại di sản khi còn sống, bên cạnh các quyền như chỉ định người thừa kế, phân chia di sản hay giao nghĩa vụ cho người thừa kế.
Bản chất của việc truất quyền thừa kế là hành vi pháp lý đơn phương — người lập di chúc không cần sự đồng ý của người bị truất quyền thừa kế và cũng không cần giải thích lý do. Pháp luật tôn trọng ý chí tự do định đoạt tài sản của cá nhân đối với phần di sản thuộc quyền sở hữu hợp pháp của họ.
1.2. Cách thức thể hiện ý chí truất quyền hợp lệ
Để việc truất quyền thừa kế có giá trị pháp lý, ý chí của người lập di chúc phải được thể hiện rõ ràng trong nội dung di chúc hợp lệ. Di chúc cần đáp ứng các điều kiện về hình thức và nội dung theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015, bao gồm di chúc bằng văn bản có công chứng, chứng thực hoặc các hình thức khác theo luật định.
Một điểm dễ gây tranh chấp là cách diễn đạt ý chí truất quyền trong di chúc không đủ rõ ràng. Nếu di chúc chỉ không đề cập đến một người mà không nêu rõ ý định truất quyền, điều này có thể bị hiểu theo nhiều hướng khác nhau và dẫn đến tranh chấp khi phân chia di sản. Vì vậy, người lập di chúc nên ghi nhận minh thị tên người bị truất quyền và khẳng định rõ ràng ý chí không cho họ hưởng di sản.
2. Phân biệt truất quyền thừa kế và không được quyền hưởng di sản
2.1. Truất quyền thừa kế theo ý chí chủ quan
Truất quyền thừa kế là hành động có chủ đích của người lập di chúc nhằm loại trừ một hoặc một số người cụ thể ra khỏi diện hưởng di sản. Người bị truất quyền hưởng di sản thừa kế về bản chất vẫn là người thừa kế theo pháp luật — họ vẫn thuộc hàng thừa kế tương ứng, nhưng theo ý chí được ghi trong di chúc, họ không được nhận phần di sản từ người đã mất.
Điều quan trọng cần nhận thức rõ: truất quyền thừa kế không đồng nghĩa với việc người đó mất tư cách thừa kế về mặt pháp lý. Đây chỉ là sự hạn chế quyền lợi trong phạm vi di chúc, không ảnh hưởng đến tư cách thừa kế của họ trong các trường hợp khác.
2.2. Các trường hợp không được quyền hưởng di sản theo quy định pháp luật
Khác với truất quyền, người thừa kế không được quyền hưởng di sản là chế định pháp luật áp dụng khi người thừa kế có hành vi vi phạm nghiêm trọng được quy định tại Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015. Đây là hậu quả pháp lý do luật định, không phụ thuộc vào ý chí của người để lại di sản.
Các hành vi dẫn đến không được quyền hưởng di sản bao gồm: cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe hoặc ngược đãi nghiêm trọng người để lại di sản; vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng; làm giả, hủy hoặc che giấu di chúc nhằm hưởng lợi bất chính; lừa dối, cưỡng ép hoặc ngăn cản người lập di chúc thực hiện quyền của mình…
Điểm khác biệt căn bản so với truất quyền thừa kế là: đây là biện pháp do pháp luật áp đặt, không phải ý chí người lập di chúc. Tuy nhiên, nếu người để lại di sản biết hành vi đó mà vẫn cho người vi phạm hưởng di sản qua di chúc thì người này vẫn được hưởng.
3. Trường hợp bị truất quyền thừa kế nhưng vẫn được hưởng di sản
Nhóm người hưởng thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc là ngoại lệ quan trọng nhất mà nhiều người bỏ qua khi tìm hiểu về truất quyền thừa kế. Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, dù di chúc có nội dung truất quyền hưởng thừa kế, một số nhóm người vẫn được hưởng phần di sản nhất định mà không phụ thuộc vào ý chí của người lập di chúc.
Nhóm này bao gồm: con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ hoặc chồng của người để lại di sản; con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động. Những người này được hưởng phần di sản bằng ít nhất hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, nếu di sản được chia theo pháp luật. Đây là cơ chế bảo vệ các đối tượng dễ bị tổn thương, đặt giới hạn cho quyền tự định đoạt của người lập di chúc.
4. Những lưu ý thực tế khi thực hiện truất quyền thừa kế
4.1. Rủi ro di chúc bị tuyên vô hiệu một phần
Truất quyền thừa kế chỉ phát huy hiệu lực khi di chúc đáp ứng đầy đủ điều kiện hợp lệ về hình thức và nội dung. Nếu di chúc bị tuyên vô hiệu toàn bộ hoặc một phần, phần di sản tương ứng sẽ được chia theo pháp luật — khi đó người bị truất quyền trong di chúc có thể lại được hưởng thừa kế theo hàng thừa kế mà họ thuộc về.
Ngoài ra, nếu người lập di chúc truất quyền một người nhưng không định đoạt rõ phần di sản đó cho ai, phần di sản không được định đoạt cũng có thể phải chia theo pháp luật. Đây là điểm dễ dẫn đến tranh chấp kéo dài nếu di chúc không được soạn thảo cẩn thận và đầy đủ.
4.2. Thời điểm nên tham vấn chuyên môn để đảm bảo di chúc đúng pháp luật
Việc lập di chúc có nội dung truất quyền thừa kế đòi hỏi sự cẩn trọng cao hơn so với di chúc thông thường. Ngoài yêu cầu về hình thức, người lập di chúc cần xác định rõ: ai bị truất quyền, phần di sản tương ứng được định đoạt như thế nào, và liệu việc truất quyền có ảnh hưởng đến quyền lợi của nhóm được bảo vệ theo Điều 644 Bộ luật Dân sự hay không.
Nếu gia đình có người thuộc nhóm được bảo vệ theo pháp luật — ví dụ con chưa thành niên hoặc cha mẹ già yếu không còn khả năng lao động — người lập di chúc cần tính đến phần di sản tối thiểu họ được hưởng trước khi xác định phần còn lại sẽ phân chia như thế nào. Bỏ qua điều này là nguyên nhân phổ biến dẫn đến di chúc bị tranh chấp hoặc bị tuyên vô hiệu một phần sau khi người lập qua đời.
Tham vấn luật sư tư vấn thừa kế trước khi lập di chúc — đặc biệt khi có ý định truất quyền hưởng di sản thừa kế — giúp người lập di chúc diễn đạt đúng ý chí, đảm bảo hình thức hợp lệ và phòng tránh rủi ro pháp lý về sau.
Kết luận
Truất quyền thừa kế là quyền hợp pháp của người lập di chúc, nhưng không phải quyền tuyệt đối. Pháp luật đặt ra giới hạn rõ ràng để bảo vệ một số nhóm người dễ bị tổn thương, đồng thời phân biệt rõ truất quyền theo ý chí với trường hợp không được quyền hưởng di sản do vi phạm pháp luật.
Hiểu đúng hai chế định này giúp cả người lập di chúc lẫn người thừa kế xác định đúng quyền lợi của mình, tránh tranh chấp không cần thiết. Khi cần hỗ trợ soạn thảo hoặc rà soát di chúc, bạn có thể liên hệ trực tiếp với Luật sư Khánh qua hotline 0989794794 để được tư vấn cụ thể.
*Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ mang tính tham khảo, không thay thế cho ý kiến tư vấn pháp lý chính thức. Tùy theo hồ sơ, chứng cứ, thời điểm áp dụng pháp luật và tình tiết cụ thể của từng vụ việc mà hướng xử lý có thể khác nhau. Để được hỗ trợ phù hợp, vui lòng liên hệ với chúng tôi để được tư vấn.
